NRC Handelsblad; Cultureel Supplement; 03-11-2006
Grunberg Onder de mensen
Arnon Grunberg ging op bezoek bij de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit, die opkomt voor de belangen van pedofielen.
We willen allemaal in het universum van Peter Pan leven
Het kind is onze God. Aan hem zijn we bereid een offer te brengen en hij moet ons ook verlossen. Wie weinig heeft om zich op te laten voorstaan, kan zich er altijd nog op beroepen dat hij lief is geweest voor zijn kinderen of die van de buren. In de film Scarface weigert Al Pacino een auto op te blazen waarin twee kinderen zitten, terwijl hij verder weinig problemen heeft met moorden. Ik heb iemand horen zeggen dat Hitler erger was dan Stalin omdat hij ook kinderen had uitgeroeid. Het is logisch dat Elfriede Jelinek een libretto schreef waarin Don Juan kinderen verleidt. De hindernis voor de onverbeterlijke charmeur is niet meer de vrouw, hoe mooi en rijk ook, maar het kind. En zo is de pedofiel naast de islamitische terrorist uitgegroeid tot vertegenwoordiger van het absolute kwaad. Hij hoeft niet eens te worden vergeleken met een nazi, zijn slechtheid is evident. Wie in het kind een seksueel object ziet, plaats zich buiten de maatschappij.
Men kan de kinderverleider zonder gewetensbezwaren ontmenselijken. Het voorstel om pederasten te castreren of te doden is in elke democratie populair. Nu is de ontmenselijking van de ander altijd een instructief proces. Maar de reacties die de pedofiel oproept zijn zo extreem dat het niet meer duidelijk is wie hier onbehagen veroorzaakt: de pedofiel zelf of de beschermers van het kind. Anders gezegd: wie wil hier zijn handen in onschuld wassen?
Dezelfde maatschappij die de pedofiel tot symbool van het absolute kwaad heeft verheven, heeft van de jeugd een fetisj gemaakt. Jong zijn is niet alleen iets wat je moet blijven, of opnieuw moet worden, het is de enige toestand die het woord 'leven' verdient. Van het geheel of vrijwel geheel verwijderen van het schaamhaar tot de normen voor het ideale gewicht: het prepuberale lichaam doet het vuur in ons ontbranden.
Als Ground Zero symbool is voor de paranoia die over ons kwam als een hedendaagse Mariaverschijning, dan is de inmiddels in onbruik geraakte boerderij van Michael Jackson, Neverland Ranch, symbool voor die andere Mariaverschijning: de angst dat de kinderlokker onder ons is. We willen allemaal in het universum van Peter Pan leven, maar in godsnaam geen seks, of wel, maar vanaf achttien, of was het zestien? Of eenentwintig? Of was het: alleen in Thailand?
Daarom zocht ik contact met de onlangs opgerichte Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit. In de volksmond genaamd: de pedopartij. De partij die op 22 november niet zal meedoen aan de verkiezingen, te weinig handtekeningen werden opgehaald, maar die wel meer buitenlandse journalisten intrigeerde dan de VVD of D66. Het beest moet van dichtbij worden bestudeerd. Al was het maar om aan die gemeenplaats dat alles begrijpen alles vergeven is, een eind te maken.
Het partijbestuur van de PNVD was bereid mij voltallig te woord te staan. Mijn voorstel om samen handtekeningen te gaan verzamelen, of de ouders van bestuursleden te gaan opzoeken riep weinig enthousiasme op.
Eind september reisde ik af naar Leiden. In een wijk zoals er duizenden in Nederland moeten zijn, is het hoofdkwartier van de PNVD. Als ik uit mijn taxi stap gaan in een woning naast het hoofdkwartier de gordijntjes opzij. Ik kan het niet goed zien, maar ik vermoed een buurtbewoner die me aanstaart. Ik weet wat die buurtbewoner denkt: dat is er ook een.
Het hoofdkwartier is een keurige woning in een wijk voor de keurige middenklasse. In de vestibule staat een fiets die de toegang belemmert. Twee jongens zijn aan het stofzuigen. Het zijn Marthijn Uittenbogaard en Norbert de Jonge, respectievelijk voorzitter en secretaris van de partij. Vriendelijke jongens, een tikkeltje zijig wellicht, maar dat is in deze tijden een pre. Het hoofdkwartier is de woning van Marthijn.
Binnen op de bank zit de penningmeester van de partij, Ad van den Berg, geen jongen, een man. Met enige fantasie kun je je voorstellen dat hij namens een vakbond arbeidsongeschikte havenarbeiders vertegenwoordigt.
Er is een boekenkastje met daarin veel Fortuyn, een vogelkooitje zonder vogel en een grote, houten Pinokkio, waar ik vooral niets achter moet zoeken, want dat heeft de BBC al gedaan. Het ruikt, al zal dat mijn verbeelding zijn, naar bordeel. Waarschijnlijk ruikt het in veel Nederlandse huizen naar bordeel: de combinatie van schoonmaakmiddel en royaal verspreid parfum omdat het bezoek zich bijtijds heeft aangemeld.
Marthijn en Norbert zitten rechts van mij op de bank. Ik zit op een stoel met mijn rug naar het raam, tegenover mij zit Ad.
"Hoe haat het?" vraag ik na een stilte.
"Nou", zegt Marthijn, "je bent net op tijd. Woensdag ging er een steen door de ruit en toen is Norbert hier meteen gekomen."
Ik begrijp waarom men mij met mijn rug naar het raam heeft gezet. Ik ga de stenen opvangen. Ook dringt het tot me door waarom dat samen handtekeningen gaan verzamelen niet zo'n goed idee was.
"Deze week heeft extreem-rechts hier in de buurt folders uitgedeeld", zegt Marthijn, "met mijn naam en alles. Maar een paar dagen later heeft de politie folders uitgedeeld dat ik nog nooit veroordeeld ben."
Ik krijg een glas water.
"Dat was aardig van de politie", zeg ik. "Ik denk niet dat zoiets vaak gebeurt."
"Ja, dat is geloof ik niet eerder gebeurd", zegt Norbert. "Maar het was op verzoek van de burgermeester [burgemeester]."
Marthijn draagt een witte broek, en een roze T-shirt met de opdruk: surfers paradise. Ik kan me hem voorstellen als een zonderling op de pier van Santa Monica bij Los Angeles.
Ad neemt het woord. Hij vertelt dat hij in een ziekenhuis werkt en dat ze tegen hem hadden gezegd dat hij niet meer bij het kinderpaviljoen mocht komen. "Wat wij willen", zegt Ad, "is eigenlijk niet veel anders dan wat de commissie Melai ooit voorstelde."
De commissie Melai is in 1970 ingesteld om de zedelijkheidswetgeving te herzien. Doel was onder andere om de overheid niet langer als een zedenmeester te laten functioneren. In 1970 had men de buik vol van de overheid als zedenmeester, men had van alle zedenmeesters de buik vol. Inmiddels delen de vijanden van de westerse samenleving, de islamitische terroristen, samen met veel beschermers van die samenleving een nostalgische hang naar de onbetwistbare zedenmeester.
"Pedofilie", zegt Ad, "is seksuele aantrekkingskracht van een volwassene naar een minderjarige. En wat wij feitelijk willen is het kind meer vrijheid gunnen. Vroeger besteedde men er nauwelijks aandacht aan als een kind eens seksueel werd afgetrokken."
Er worden zoutjes uit de keuken gehaald.
Norbert verklaart: "Homoseksualiteit is ook niet geaccepteerd. Ja, we hebben nu het homohuwelijk. De homobeweging is verburgerlijkt, dat is toch het einde van die beweging? De internationale beweging voor homo's en lesbiennes heeft de pedofielen eruit gegooid, alleen maar in de hoop dat ze een officiële status bij de VN zouden krijgen."
Over de homobeweging en de burgerlijkheid ervan wil ik het niet hebben.
"Wat doe jij eigenlijk voor werk, Marthijn", vraag ik.
"Ik werk in de spoelkeuken van een verzorgingstehuis", zegt hij eerder treurig dan verlegen. Vreselijk treurig eigenlijk.
En hoe ik ook mijn best doe hem recht in zijn gezicht aan te kijken, ik zie alleen die twee woorden: surfers paradise.
(wordt vervolgd)
ARNON GRUNBERG
NRC Handelsblad; Cultureel Supplement; 10-11-2006
Grunberg Onder de mensen
In de tweede aflevering over zijn bezoek aan de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit stelt Arnon Grunberg vast dat deze 'pedopartij' vooral een club gelijkgestemden tegen de rest van de wereld is.
Strijders voor het gezellige clubwezen
President Poetin verklaarde onlangs dat hij jaloers was op de Israëlische president Katsav, die ervan verdacht wordt een aantal vrouwen te hebben aangerand. Dit was een grap van Poetin. Had men Katsav ervan verdacht kinderen te hebben aangerand, dan had Poetin deze grap waarschijnlijk niet gemaakt. Een vrouw aanranden heeft onder echte mannen iets aanlokkelijks. De verdenking dat ze het er zelf wel naar gemaakt zal hebben, verdwijnt nooit helemaal. Maar dat een kind het er zelf naar gemaakt zal hebben, daar ligt de grens. Een kind kan ons verleiden tot een knuffel, een ijsje, een kus op de navel hooguit.
In de woning van Marthijn Uittenbogaard, een van de drie oprichters van de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit, ook wel genaamd pedopartij, wordt het steeds gezelliger. Ik vergeet dat de kans bestaat dat er opnieuw een steen door de ruit kan gaan. En dat ik voor die ruit zit.
Marthijn heeft buiten zijn werk in de spoelkeuken om een seksueel woordenboek samengesteld. (www.seksencyclopedie.nl) waarin men bijvoorbeeld vindt dat 'feest' een ander woord voor 'ongesteld' is.
Met enige regelmaat rijdt een politieauto door de straat om de heren te beschermen tegen stenengooiers en als dat gebeurt zegt Ad van den Berg, de penningmeester van de partij: "Daar gaat de politie weer."
Norbert de Jonge, die de ideoloog van de partij lijkt te zijn, verklaart: "Uit onderzoek van Kansas [Kent] State University blijkt dat negenentachtig procent van de mannen seksuele gevoelens heeft voor kinderen." Ad vult hem aan: "Veel mannen vinden Lolita's aantrekkelijk."
Lolita, de naam moest een keer vallen. Door de triomfantelijkheid waarmee die negenentachtig procent door de woonkamer schalt, wordt me iets duidelijk.
De vraag is: waarom overschrijdt iemand een grens? Waarom gaat iemand naar de guerrilla's in Zuid-Amerika terwijl diegene ook aan een uitstekende universiteit in Amerika had kunnen studeren? Waarom is oorlog zo aantrekkelijk dat je dienst neem [neemt] in het leger met alle rissico's van dien, terwijl je ook manager bij de Aldi had kunnen blijven?
In dit geval was de vraag: waarom moest de grensoverschrijding vervat worden in een partijprogramma? Het antwoord is erg Nederlands. Vanwege de gezelligheid. De intense behoefte aan een 'cluppie' ligt ook aan deze partij ten grondslag. We zijn niet alleen, we zijn met negenentachtig procent maar ze durven het nog niet te zeggen.
De romantiek van de eenzame cowboy heeft in Nederland nooit vaste voet aan de grond gekregen. Er moet een vriendengroepje omheen, liever nog een vereniging of stichting. Pas dan ben je in Nederland echt normaal. Misschien ben je niet door anderen geaccepteerd, misschien willen ze een brandbom door je ruit gooien. Maar je eigen cluppie vindt het prima wat je doet.
In dit opzicht moeten de heren van de pedopartij Titaantjes worden genoemd. Met alle risico's die zij lopen en die moeten niet worden onderschat. Strijders voor het clubwezen en bijbehorende gezelligheid.
Norbert gaat languit zitten op de bank. Hij zegt: "Banken willen ons niet hebben. Internetproviders willen ons niet hebben. We zijn een bedrijfsrisico."
"Maar bekende Nederlanders staan achter ons, al durven ze het niet allemaal te zeggen." De stem van Ad heeft iets van een ouderwetse verkoper.
"Wie dan bijvoorbeeld?" vraag ik.
"Cora Emens."
"Wie is Cora Emens?"
"Cora Emens van Beter in Bed."
Ik knik. Hoewel ik nog nooit van Beter in Bed heb gehoord.
Norbert: "We hebben nu twaalf jaar in ons partijprogramma staan, maar uiteindelijk willen we naar nul. Vroeger wilden de grote partijen dat ook."
In 1985 pleitte de toenmalige minister van Justitie Korthals Altes (VVD) voor het verlagen van de leeftijdsgrens waarop seksuele activiteiten strafbaar kunnen worden gesteld van zestien naar twaalf jaar. Hij kreeg onvoldoende steun.
Dat een minister van Justitie zoiets in 1985 kon voorstellen geeft aardig aan de de Nieuwe Kuisheid snel maar onverbiddelijk is opgerukt. Ad slaat zijn armen over elkaar. "Dat soort dingen zijn ook heel cultuurgebonden. Het is een probleem door het taboe. In Japan is het heel normaal om als het kindje huilt het over zijn piemeltje te strelen, nou moet je dat in Amerika niet proberen."
"Je moet een kind overal strelen", zegt Norbert.
Deze opvatting vindt bijval. "Alle taboes moeten worden geslecht", vindt Marthijn.
"Maar we zijn tegen dwang", vult Norbert aan.
Ad zegt: "In Amerika ga je voor een beetje kinderporno levenslang de gevangenis in. Voor minimale dingen zit je levenslang."
"Ik vergelijk het met de jodenvervolging." In Norberts stem klinkt geen ironie door.
Nieuwe zoutjes worden uit de keuken gehaald. Marthijn eet een boterham.
"Heb je wel eens gehoord van de Stichting Soelaas?" Vraagt Norbert. "Die stichting heeft een rechtszaak tegen ons aangespannen. We waren van plan met jodensterren op naar de rechtbank te gaan, en op die sterren zou dan het woord 'pedo' staan, Uiteindelijk hebben we het niet gedaan. Robbie Muntz, ken je die, wilde ook met een jodenster met het woord 'pedo' naar de rechtbank gaan en toen hebben we maar een 'smiley' opgeplakt."
Ik denk aan Robbie Muntz en knik.
"Je denkt dat ik overdrijf maar in Duitsland is een man opgepakt die een tekst van Edward Brongersma op internet heeft gezet." Brongersma was lid van de Eerste Kamer voor de PVDA en schreef onder andere: jongensliefde. Seks en erotiek tussen jongens en mannen.
Er valt een stilt. Ik denk nu aan Brongersma.
"Dwang is een factor die het schadelijk maakt", zegt Ad.
Norbert vult hem aan: "Volwassenen doen soms aan SM en andere ruige dingen, daarvoor leggen we de grens bij zestien."
Marthijn kauwt rustig verder op zijn boterham. Titaantjes. Aardige jongens.
Ad heeft een vriendje van 13. Hij is praktiserend pedofiel, wekt althans die indruk. De andere twee zijn in theorie pedofiel. Iets waar men weinig op tegen kan hebben. Als seksuele fantasieën strafbaar zouden zijn, zouden zijn, zouden de gevangenissen uitpuilen.
"Maar op een gegeven moment is een blaadje van C&A bekijken niet meer genoeg", zegt Marthijn.
"Omdat wij zo activistisch zijn houden we ons in", bevestigt Norbert.
De boterham van Martijn [Marthijn] is nu op. "Vroeger", zegt hij, "ging ik nog wel eens naar het zwembad. Een bal overgooien."
Norbert: "Toen ik er nog wat jonger uitzag kwam ik nog wel op de speelplaats, tegenwoordig kun je als vreemde man geen kind meer op je schoot nemen."
Marthijn heeft weinig contact meer met zijn ouders. "Mijn moeder vindt dat ik met de partij moet stoppen", zegt hij. "Ze is heel burgerlijk."
"We zijn veel meer dan een pedopartij", zegt Norbert. "We vinden bijvoorbeeld dat discriminatie moet worden toegestaan. De overheid mag niet discrimineren, maar je mag best op je winkel zetten: 'Geen negers.' Of: 'Geen pedo's.' Als de overheid er maar voor zorgt dat als mensen nergens meer terecht kunnen, dat er ergens nog wel een plekje is waar ze kunnen eten."
"Ik ben een Fortuyn-fan", zegt Marthijn. Er klinkt nu nog meer melancholie door in zijn stem dan anders. "We moeten hier geen grote groepen andersdenkende hebben."
Ad heeft lange tijd gezwegen. Nu zegt hij: "Je moet je haat kwijt."
En Norbert verklaart: "We denken ook niet dat de mensen massaal zullen gaan discrimineren."
Ik denk aan Gerard Reve en Pim en een bal overgooien in het zwembad.
(wordt vervolgd)
ARNON GRUNBERG
NRC Handelsblad; Cultureel Supplement; 17-11-2006
Grunberg Onder de mensen
In de derde en laatste aflevering over zijn bezoek aan de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit wordt Arnon Grunberg door een vreselijk verdriet overvallen, maar hij laat het niet blijken.
Een gevaar voor de samenleving? Ik zie een roman
Enkele weken geleden vertoonde de actualiteitenrubriek Netwerk een reportage over de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit (PNVD). Een presentator verkondigde likkebaardend: "Een kijkje achter de schermen van de pedofielenpartij."
Aan het eind van de reportage kwam Liesbeth Spies, Tweede Kamerlid van het CDA, aan het woord. Zij verklaarde misselijk te zijn geworden. Spies zei: "Ik heb zelf twee jonge kinderen, de oudste is pas negen." Ook zei ze: "Ik heb de afgelopen maanden ontzettend veel buitenlandse journalisten over de vloer gehad en die denken dat Nederland weer de gekke Henkie van Europa is geworden."
Na mijn bezoek aan het partijbestuur van de PNVD zal ik via e-mail contact zoeken met mevrouw Spies. De gekke Henkie van Europa intrigeert me. Maar nu zit ik nog in een woning in Leiden waar het partijbestuur is gevestigd en waar voorzitter Marthijn Uittenbogaard woont.
Bijna vier uur heb ik naar het partijbestuur geluisterd. Ik heb e-mails met dreigementen gelezen waarin bijvoorbeeld ene Bram uit Terwaal verkondigt: "Ik heb een pistool met tien kogels en die kogels zijn voor jullie met jullie kankerhoofden." Ik heb opvattingen gehoord die mij dan weer herinnerde aan Don Quichot, vervolgens aan Fortuyn. Vaak ook aan vieze mannen die niet begrepen hebben dat je tegenwoordig wel vies kunt zijn, maar alleen in het verborgene. Ik heb anonieme brieven gelezen waarin een vooraanstaande VVD'er als pedofiel wordt gebrandmerkt. De heren hebben mij verzocht de naam van die VVD'er niet op te schrijven. "Want dat soort dingen liggen gevoelig."
Een ongekende weemoed heeft zich van mij meester gemaakt. Hoewel een partij die zich inzet voor de rechten van pedofielen mij alleen dan overtuigend lijkt wanneer die partij bestaat uit kinderen, zal mevrouw Spies alles samenvatten wat mij in de reëel bestaande moraal tegenstaat. De combinatie van sentiment, intellectuele armoede en het middeleeuwse volksgericht waar die moraal steevast op uitloopt.
"De mensen", zegt Norbert de Jonge, secretaris van de partij, "maken geen onderscheid meer tussen wat schadelijk is en moreel verwerpelijk. In de grondwet staat dat iets strafbaar is omdat het schadelijk is. Poepseks is misschien moreel verwerpelijk, piesseks ook. Moeten we dat gaan verbieden? Je begeeft je op glad ijs."
Ik kijk naar de kleine achtertuin.
Ad van den Berg, de penningmeester zegt: "Ik heb een vriendje van dertien. Is die bij me op bezoek, komt de politie langs om te vragen wat ik aan het doen ben. En het erge is, hij verliest zo al zijn vertrouwen in de politie." Er klinkt een zucht. "Het is een heerlijk jong", zegt Ad.
Norbert vult hem aan: "Toen ik negen was ontdekte ik seks en hoe prettig dat was. Ik heb het gebrek aan seks als kind als een gemis ervaren. Ik strijd eigenlijk voor de kleine Norbert."
Ad komt uit een groot gezin. Hij zegt: "Iedereen ging uit de broek bij ons in de familie. Ik denk niet dat dat erg is. Als je maar genoeg lichaamscontact hebt begin je geen oorlog." Hij doet zijn armen over elkaar. "Mensen die zeggen: die pedofielen kunnen geen relatie met een volwassene aan - dat noem ik verklaringswaan."
Anders dan Ad en Marthijn valt Norbert uitsluitend op meisjes.
"Ik ben maar één keer verliefd geweest", zegt hij. "Meestal val ik op jonge meisjes, maar soms ook op volwassen meisjes. Ik zou graag met een jong meisje willen samenwonen, maar monogamie is niet zo belangrijk voor me. Na twee jaar is de meeste aantrekkingskracht wel voorbij, dat weet iedereen." Hij neemt nog een handvol frietsticks. "Ook pedofielen kunnen een functie in de samenleving vervullen. Ze kunnen bijvoorbeeld pubers door de puberteit helpen."
Een vreselijk verdriet overvalt me, maar het lijkt me niet professioneel dat te laten blijken.
"Is er verschil", vraag ik, "hoe je een volwassen meisje benadert en een jong meisje?"
"Over een twaalfjarige kun je ook zeggen: wat loopt die er lekker hoerig bij", zegt Norbert. "Maar niet iedereen valt op hoerig." Meer frietsticks. "Er zijn ook pedofielen die denken: ik ben een monster. Omdat de maatschappij dat van hen maakt. Die willen met een mitrailleur een kind neerknallen, omdat ze zich geen raad weten. Wij vervullen een voorbeeldfunctie."
Het gesprek komt op kinderporno.
"Vroeger", zegt Marthijn, "kostte een kinderpornoboekje zes, zeven gulden. Juist door het verbod wordt er goudgeld op verdiend. Ze drijven de prijzen op."
"Ja", zegt Ad, "en vroeger werd het nog gemaakt door mensen die van kinderen hielden. Commerciële kinderporno, daar zijn we tegen. Dat is meer kinderarbeid."
Norbert: "Dat hebben we ook in het partijprogramma staan."
Ad laat zich niet onderbreken: "Als mensen tegen me zeggen: ga toch naar Thailand, dan zeg ik: nee, ik wil mijn problemen in mijn eigen land oplossen."
"We filosoferen veel over seks. Je hebt altijd de docent en het lustobject", zegt Norbert. "Volwassen hetero's zien de penetratie vaak als iets van: we gaan er tegenaan. Zo kijk ik er ook tegenaan. Maar het is toch anders omdat je weet dat het ongezond is voor zo'n iel lijfje."
Martijn [Marthijn] verklaart: "Seksueel contact met volwassenen valt vaak tegen."
"Ik heb helemaal geen seks met volwassenen", zegt Ad. "Als ik zo'n harige harry zie dan hoef ik niet meer."
"Is schaamhaar een probleem?" informeer ik.
"Het maakt uit of je een jongen leert kennen met schaamhaar of dat hij dat tijdens de relatie ontwikkelt", vertelt Ad. "En dan heb je natuurlijk nog sommigen met een bosje, anderen met een plukje."
Mevrouw Spies zal mij na enig aandringen schrijven dat ze er voorstander van is partijen te verbieden die een gevaar voor de democratie en onze rechtsstaat betekenen, zoals de PNVD.
Op mijn vraag of ze de katholieke kerk ook als een gevaar voor de democratie beschouwt, een kerk die alleen al in Amerika miljoenen dollars heeft moeten uitgeven aan schadeclaims van mensen die als kind misbruikt zijn door priesters en andere vertegenwoordigers van de kerk, antwoordt ze dat dat een beetje kort door de bocht is. Ze voegt eraan toe: "Overigens ben ik gelovig en belijdend lid van de Protestantse Kerk Nederland."
Norbert zegt: "Ik ben niet atheïstisch, er is nog een ander woord."
"Agnosticus?" probeer ik.
"Ja, precies", zegt Norbert, "dat ben ik." Hij voegt eraan toe: "Over de islam wil ik niets zeggen, maar als pedofiel kun je beter tussen de Turken en Marokkanen wonen want die vinden Nederlanders toch al vrijgevochten."
De politie rijdt weer door de straat.
"Je krijgt een vipbehandeling", zegt Ad. "We hebben doorgegeven dat je hier zou zijn."
Het wordt tijd om op te stappen.
In The Independent verklaarde Lousewies van der Laan (D66) dat deze mensen geen politieke partij nodig hebben maar een psychiater. Het argument dat alle argumenten vernietigt, en misschien de oplossing is voor een verziekte democratie. Geen partij, therapie.
Ik geef Norbert die met een jong meisje zou willen samenwonen een hand. Ik doe mijn best een gevaar voor de democratie in hem te zien, maar ik zie slechts een roman. Ik zie hoe ze samenwonen.
Wat had hij gezegd? "Het is gevaarlijk om je gevoelens weg te drukken. Je loopt door een bos en dan komen die weggedrukte gevoelens eruit."
ARNON GRUNBERG